Do 6 grudnia 2026 roku można w Sejmie zgłosić opinię o poselskim projekcie, który zmienia ustawę z 2023 roku o amatorskich poszukiwaniach zabytków; Polski Związek Eksploratorów (PZE) nazywa ten projekt fatalnym i wzywa do udziału. Jesteśmy po stronie PZE, ale nie prosimy o ślepe wklejanie haseł: sprawę wygrywa rzeczowy, własnymi słowami napisany komentarz.[1][2]
Co, gdzie i do kiedy
Projekt zmienia ustawę z 13 lipca 2023 roku, którą wcześniej przesunięto już dwukrotnie. Ostatnie przesunięcie, na 1 stycznia 2027, Sejm uchwalił 4 kwietnia 2025 roku głosami 232 za i 193 przeciw; prezydent podpisał ją 22 kwietnia.[8] Teraz propozycja zakłada kolejny rok zwłoki i zmianę zasad, a nie samo opóźnienie.[1]
Formularz konsultacji w Sejmie wymaga zalogowania mObywatelem, bankowością elektroniczną, e-dowodem albo profilem zaufanym. Według opisu konta informacyjnego opinie nie są anonimowe: imię i nazwisko zostaną opublikowane razem z treścią po zakończeniu konsultacji.[2]
Co naprawdę zmienia projekt
Poniższa tabela opiera się na tekście projektu, nie na komentarzach medialnych.[1]
| Zagadnienie | Ustawa z 2023 r. według opisu w projekcie | Proponowana zmiana |
|---|---|---|
| Rozpoczęcie poszukiwań | Zgłoszenie w aplikacji mobilnej; po potwierdzeniu poszukiwania mogą się odbywać | Konserwator ma 21 dni roboczych na potwierdzenie albo sprzeciw; po sprzeciwie zgłaszający ma 7 dni na decyzję, urząd wydaje decyzję w 14 dni |
| Czas poszukiwań | Brak takiego limitu w opisie projektu | Maksymalnie 30 dni od upływu terminu na sprzeciw |
| Zakres zgłoszenia | Termin i zakres terenowy | Numer działki ewidencyjnej oraz elektroniczna kopia pisemnej zgody właściciela i posiadacza |
| Strefa przy zabytkach | 10 m od zabytków (opis w uzasadnieniu) | 100 m od zabytków wpisanych do rejestru oraz ujętych w ewidencji |
| Nagrody | Nagroda lub dyplom także dla pozyskujących zabytki w poszukiwaniach, do 25-krotności przeciętnego wynagrodzenia (w wyjątkowych sytuacjach 30-krotności) | Pieniądze tylko za zabytek odkryty przy robotach lub znaleziony przypadkowo; za poszukiwania co najwyżej dyplom; brak nagrody dla osób po studiach archeologicznych |
| Kary | Przepisy karne zawarte w ustawie z 2023 r. | Do 3 lat więzienia za poszukiwania na obszarach zakazanych; do 2 lat za poszukiwania bez zgłoszenia |
| Wejście w życie | 1 stycznia 2027 | 1 stycznia 2028 |
Projekt przewiduje także limit wydatków na własne zadania: 153 958 574 zł w latach 2028–2037, z mechanizmem korygującym przy przekroczeniu.[1]
Dlaczego PZE mówi „nie” i jakie pytania warto zadać
Z publicznych materiałów związku wynika kilka stałych wątków. PZE zapowiada walkę o „unormowanie sytuacji prawnej eksploratorów”, domaga się jasnych stref ochrony, publikowania ich dla poszukiwaczy i przepisów, które działają wprost, bez długich procedur.[4][6] Na tej podstawie widzimy pięć obszarów, które warto skomentować własnymi słowami.
1. Kolejne opóźnienie i zasada pewności prawa
Po trzech latach przesuwania daty wejścia w życie przepisów obywatele mają prawo zapytać, co konkretnie zostało przygotowane w tym czasie. Własny komentarz może pytać, jakie dane, rejestry i aplikacja będą gotowe oraz co ma się zmienić dzięki kolejnemu rokowi. Argument jest mocniejszy, gdy dotyczy działania państwa, a nie ocen osób.
2. Czas oczekiwania na zgodę
Projekt wprowadza do 21 dni roboczych oczekiwania oraz dodatkowe terminy po sprzeciwie. PZE od lat dokumentuje bezczynność urzędów konserwatorskich w sprawach pozwoleń i mówi o skargach na nieterminowość.[5] Warto zapytać, jak urzędy zapewnią dotrzymanie nowych terminów, skoro wcześniejsze procedury były krytykowane za przewlekłość.
3. Nagrody: dyplom zamiast pieniędzy
Projekt wyłącza nagrody pieniężne dla osób, które znajdą zabytek w legalnych poszukiwaniach, i pozostawia dla nich dyplom.[1] PZE od dawna spiera się z ministerstwem o wyliczenia kosztów nagród. W archiwum związku widać teksty o „kosmicznych wyliczeniach” i o tym, że nagrody dotyczą zabytków o znaczącej wartości.[5] Własny komentarz może zapytać, dlaczego uczciwy znalazca, który wypełnił obowiązki i zgłosił znalezisko, ma być traktowany gorzej niż osoba, która trafiła na nie przypadkowo.
4. Strefa 100 metrów i ewidencja zabytków
Dziesięciokrotne powiększenie strefy to zmiana w skali, którą należy ocenić mapami, nie hasłem. Projekt obejmuje zabytki ujęte w ewidencji, a nie tylko wpisane do rejestru.[1] Zapytaj, czy dane o tych obiektach będą publicznie dostępne w formie, którą poszukiwacz może sprawdzić przed wyjściem w teren. W uzasadnieniu projekt rezygnuje z obowiązku udostępniania informacji przestrzennej o strefach zakazu przez ministra, wskazując, że tę kwestię sprawdzi konserwator przy przyjmowaniu zgłoszenia.[1]
5. Kary i przestępstwa
Podwyższenie kary do 3 lat dla poszukiwań na obszarach zakazanych oraz przestępstwo za brak zgłoszenia wymagają jasnych przepisów o strefach. PZE domaga się depenalizacji poszukiwań i jasnych stref ochronnych.[6] Jeśli granice zakazu nie są łatwe do sprawdzenia, kara więzienia przestaje być narzędziem ochrony, a staje się ryzykiem dla osoby działającej w dobrej wierze.
Spór o miliardy: jak liczono koszt
Uzasadnienie projektu mówi o możliwym koszcie do 72 mld zł w ciągu 10 lat, czyli około 6,8 mld zł rocznie. Rzeczpospolita opisuje podobną skalę, wskazując m.in. 3,2 mld zł rocznie na nagrody i 59 dodatkowych etatów.[1][7] Te liczby są głównym uzasadnieniem zmian, więc warto sprawdzić, na czym stoją.
| Krok szacunku w uzasadnieniu | Wartość |
|---|---|
| Zabytki archeologiczne z 6 pozwoleń w powiecie poznańskim, 2022 r. | 63 |
| Przybliżona liczba pozwoleń w kraju rocznie | ok. 1000 |
| Po przeliczeniu na cały kraj | ok. 10 500 zabytków rocznie |
| Założenie, że legalnie poszukuje 1% osób; osoby przy jednym pozwoleniu | 5 osób na pozwolenie, czyli ok. 5000 osób |
| Skala przy założeniu, że wszyscy zgłaszają swoje poszukiwania | ok. 1 mln zabytków rocznie |
| Średnia nagroda z lat 2019–2023 | ok. 6500 zł |
| Wynik | ok. 6,5 mld zł rocznie |
Rachunek opisany powyżej pochodzi z uzasadnienia.[1] Nasza analiza: to szacunek wynikający z kilku mnożników, a pierwsza próbka to tylko sześć pozwoleń z jednego powiatu. Średnią nagrodę z lat 2019–2023 wyliczono dla zabytków, za które nagrodę faktycznie przyznano, i przeniesiono na wszystkie znaleziska. Projekt sam zakłada, że nagrody pieniężne przysługują dla zabytków o znacznej wartości. W konsultacji możesz więc zapytać, ile z miliona hipotetycznych znalezisk spełniałoby ten warunek i na jakich danych opiera się ten odsetek.
To nie dowód, że koszty wyniosą zero. Państwo faktycznie musi zapłacić za aplikację, obsługę zgłoszeń i konserwację zabytków. Ale dobra ustawa wymaga uczciwej analizy kosztów, a nie jednego scenariusza, który z założenia ma najwyższą wartość.
Co mówi druga strona
Archeolodzy i konserwatorzy od początku krytykowali ustawę z 2023 roku. W uzasadnieniu projektu wskazano m.in. opinie Rady Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego, instytutów PAN, Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich i Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków. Główny zarzut brzmi, że po potwierdzeniu zgłoszenia konserwator nie ma jak zablokować poszukiwań w razie błędu lub zagrożenia dla zabytku.[1]
To poważny argument i nie należy go zbywać. Dlatego najskuteczniejsze komentarze zwolenników PZE nie powinny ograniczać się do hasła „wróćcie do ustawy z 2023”. Mogą zaproponować rozwiązania pośrednie: krótkie, przewidywalne terminy; sprzeciw wyłącznie na jasno określonych podstawach; publiczne mapy stref; kontrolę dotrzymywania terminów przez urząd. Wtedy ochrona zabytków i prawa pasjonatów nie stają się grą o sumie zerowej.
Jak napisać skuteczną opinię
- Otwórz formularz konsultacji i zaloguj się jedną z dostępnych metod; przygotuj się na publikację imienia i nazwiska.[2]
- Przeczytaj tekst projektu, szczególnie art. 36b, 36c, 34 i 109e.
- Odpowiedz na pytania zamknięte zgodnie z własnym zdaniem. Nie zaznaczaj odpowiedzi tylko dlatego, że ktoś ją poleca.
- W polu komentarza podaj numer przepisu, konkretny problem i propozycję zmiany.
- Pisz od siebie, opisując doświadczenie: czas oczekiwania na pozwolenie, sprawdzanie stref, zgłoszenie znaleziska.
- Nie obrażaj urzędników, archeologów ani posłów. Opinie są publiczne i wpływają na ocenę wiarygodności całego środowiska.
- Wyślij opinię z zapasem czasu przed końcem terminu.
Przykładowy szkielet komentarza
„Dotyczy art. 36b ust. 6. Proponuję skrócenie terminu na sprzeciw z 21 do 14 dni roboczych albo wprowadzenie zasady, że brak reakcji urzędu oznacza dopuszczenie poszukiwań w zgłoszonym zakresie. Uzasadnienie: z własnego doświadczenia oczekiwanie na decyzję trwało [liczba] miesięcy. Proszę o publikację zakresów stref zakazu w formie mapy.” Uzupełnij własnymi danymi albo napisz inaczej; identyczne komentarze mają mniejszą wartość merytoryczną.
Najczęstsze pytania
Czy konsultacje to głosowanie za lub przeciw ustawie?
Nie. To zbieranie opinii przed pierwszym czytaniem. Liczy się liczba, ale też jakość argumentów, a ostateczną decyzję podejmuje parlament.
Czy muszę być poszukiwaczem, żeby wziąć udział?
Nie. Zgłosić opinię może każdy, kto zaloguje się dostępną metodą. Formularz pyta jednak o to, kogo reprezentujesz, więc odpowiadaj zgodnie z prawdą.
Czy dane osobowe będą widoczne?
Według opisu konta informacyjnego tak: imię i nazwisko zostaną opublikowane razem z treścią po zakończeniu konsultacji. Sprawdź regulamin w formularzu Sejmu.
Czy ten tekst jest oficjalnym stanowiskiem PZE?
Nie. To komentarz redakcji Fundacji Natura oparty na publicznych źródłach. Oficjalne stanowisko związku znajdziesz na jego stronie.
Źródła i data weryfikacji
Stan na 12 listopada 2026 r., godz. 11:00. Nie otworzyliśmy pełnej treści artykułów PZE wskazanych w zleceniu; nie otworzyliśmy też formularza Sejmu. Termin konsultacji pochodzi z nieoficjalnego bota. Tekst ma charakter publicystyczny i nie stanowi porady prawnej.
- Sejm: tekst projektu RPW/37631/2026 wraz z uzasadnieniem (PDF)
- Sejmowe Konsultacje Społeczne (nieoficjalny bot): termin do 6.12.2026 i link do ankiety — zweryfikuj w serwisie Sejmu
- Sejm: formularz konsultacji projektu RPW-37631-2026 (link podany przez bota; w chwili pisania nie udało się nam go otworzyć)
- Polski Związek Eksploratorów: strona główna i aktualności (w tym „Fakty zamiast mitów”, 20.10.2026)
- Polski Związek Eksploratorów: archiwum PZE News (m.in. teksty o nagrodach i wyliczeniach MKiDN, 2025–2026)
- Polski Związek Eksploratorów: nasze postulaty
- Rzeczpospolita, 15.10.2026: „6 mld zł za nową ustawę o zabytkach” (artykuł płatny; dostępny początek)
- Sejm: przebieg procesu legislacyjnego druku 1132 (przesunięcie wejścia w życie na 1.01.2027)
- Polski Związek Eksploratorów, 10.11.2021: statystyki policyjne a zarzuty wobec poszukiwaczy (materiał historyczny)